PSO - biologia

Standardy oceniania z biologii w zakresie podstawowym dla klasy drugiej

Nr lekcji	Uczeń na ocenę dostateczny:	Uczeń na ocenę bardzo dobry:
1. Transplantologia	- wyjaśnia rolę protez - wyjaśnia, na czym polega transplantacja narządów - wyjaśnia, od czego zależy możliwość przeszczepiania narządów	- wyjaśnia rolę komórek macierzystych w możliwościach wytwarzania tkanek i narządów - wykazuje współczesne możliwości wytwarzania „części zapasowych” człowieka
2. Choroby nowotworowe	- określa podstawowe zasady profilaktyki schorzeń nowotworowych - wykazuje różnice między komórkami zdrowymi i nowotworowymi	- wyjaśnia istotę chorób nowotworowych - wyjaśnia zasady terapii
3. Choroby zakaźne człowieka	- wskazuje główne czynniki chorób zakaźnych, sposoby zakażeń nimi i zasady ich profilaktyki - wykazuje różnorodność czynników zakaźnych i możliwości leczenia w tym zakresie	- analizuje zależność choroby od czynnika zakaźnego.
4. Toksyny	- wskazuje główne czynniki wywołujące zatrucia - określa podstawowe zasady profilaktyki i sposoby postępowania w wypadku zatruć. - Określa objawy zatruć w zależności od czynnika trującego	- analizuje działanie różnych trucizn na człowieka i przedstawia ich długofalowe skutki.

Część II – Język genów.

Nr lekcji

Uczeń na ocenę dostateczny:

Uczeń na ocenę bardzo dobry:

1,2 Kod genetyczny

- przedstawia budowę DNA

- uzasadnia, że podstawowe informacje o organizmie są zawarte w DNA

- przedstawia rolę RNA

- wyjaśnia zależność: gen-enzym-cecha

- umie korzystać z tabeli kodu genetycznego

- przedstawia proces biosyntezy białka

- wyjaśnia zależność budowy białka od sekwencji nukleotydowej

3,4. Mutacje

- wyjaśnia istotę mutacji i ich wpływ na informację genetyczną

- wskazuje czynniki mutagenne występujące w środowisku życia człowieka

- określa podstawowe zasady profilaktyki w tym zakresie

- wskazuje na przykładach związek czynnika mutagennego z rodzajem mutacji

- analizuje mechanizm zachodzenia mutacji oraz przedstawia ich konsekwencje dla funkcjonowania organizmu człowieka

5. Choroby genetyczne człowieka

- podaje przykłady chorób genetycznych człowieka

- określa zasady diagnostyki chorób genetycznych oraz możliwości zapobiegania ich skutkom

- wykazuje związek między uszkodzeniami genów a niektórymi chorobami genetycznymi

- analizuje predyspozycje genetyczne niektórych chorób oraz diagnostyki molekularnej opartej na analizie DNA

6,7 Krzyżówki genetyczne

- wyjaśnia znaczenia pojęć genetycznych : allel, gen, homo-, heterozygota

- wyjaśnia na czym polega dziedziczenie płci człowieka

- wyjaśnia w jaki sposób zakodowane są grupy krwi u człowieka

- wskazuje choroby sprzężone z płcią

- przewiduje wynik krzyżówek jednogenowych i dwugenowych

- wyjaśnia w jaki sposób dziedziczy się choroby sprzężone z płcią.

8. DNA człowieka

- wykazuje znaczenie poznania pełnego zapisu informacji genetycznej człowieka

- wyjaśnia, dlaczego poznanie genomu człowieka stwarza problemy etyczne

- wyjaśnia metodę sekwencjonowania genomu ludzkiego.

9. Inżynieria genetyczna

- wyjaśnia podstawowe metody inżynierii genetycznej

- wyjaśnia na czym polega transformacja komórek

- wyjaśnia, co to są organizmy transgeniczne,

- podaje przykłady organizmów transgenicznych, określa ich zalety i wady

- wskazuje na praktyczne zastosowanie osiągnięć inżynierii genetycznej

- wyjaśnij, na czym polega terapia genowa

- analizuje oraz ocenia korzyści i zagrożenia wynikające z działań inżynierii genetycznej

10. Bioinformatyka – narzędzie współczesnego biologia

- wyjaśnia, co to są banki genów i jakie jest ich praktyczne wykorzystanie

- wykazuje znaczenie rozwoju bioinformatyki

- wykazuje rolę komputerowej informacji o genach i białkach w rozwoju farmakologii

Część III – Różnorodność biologiczna Ziemi.

Nr lekcji

Uczeń na ocenę dostateczny

Uczeń na ocenę bardzo dobry

1. Co to jest różnorodność biologiczna

- wyjaśnia, co to jest różnorodność biologiczna i wykazuje jej przejawy widoczne w otoczeniu człowieka

- wykazuje korzyści płynące z zachowania różnorodności biologicznej i skutki jej spadku

- wykazuje różnorodność biologiczną na poziomie biocenotycznym, gatunkowym i genetycznym

2,3 Pięć królestw świata żywego

- wskazuje zasadnicze kryteria wyróżniania pięciu królestw świata żywego

- podaje przykłady organizmów zaliczanych do każdego z pięciu królestw świata żywego

- wykazuje zróżnicowanie organizmów żyjących na Ziemi

- charakteryzuje każde z królestw żywego

- porównuje królestwa organizmów

4,5 Podstawy ewolucjonizmu

- wyjaśnia rolę doboru naturalnego i sztucznego w procesie ewolucji

- wyjaśnia, dlaczego gatunki ewoluują równolegle

- przedstawia najważniejsze etapy ewolucji zwierząt i roślin

- uzasadnia, że źródłem różnorodności biologicznej jest ewolucja

- charakteryzuje etapy ewolucji świata organicznego zaczynając od ewolucji komórki

- analizuje wpływ „wielkich katastrof” i ruchów kontynentów na rozwój życia na Ziemi.

6,7. Podstawy antropogenezy

- wykazuje współczesne zróżnicowanie populacji ludzi,

- określa przyczyny zróżnicowania populacji ludzkiej

- charakteryzuje kolejne etapy ewolucji człowiekowatych

- wskazuje i analizuje cechy człowieka, które różnią go od innych zwierząt

- analizuje cechy człowieka, które umożliwiły rozwój cywilizacji

8,9. Zależności międzygatunkowe

- charakteryzuje zależności międzygatunkowe: konkurencję, drapieżnictwo, pasożytnictwo i mutualizm

- charakteryzuje zasady funkcjonowania ekosystemu

- wyjaśnia, co to jest łańcuch pokarmowy i się pokarmowa

- charakteryzuje producenta, konsumenta i destruenta

- wyjaśnia , na czym polega obieg materii i przypływ energii w ekosystemie

- określa role producentów, konsumentów i destruentów

- wyjaśnia znaczenie relacji międzygatunkowych w utrzymaniu różnorodności gatunkowej w biocenozie

- uzasadnia, że istotnym warunkiem zachowania różnorodności biologicznej są prawidłowo funkcjonujące relacje międzygatunkowe w przyrodzie

- uzasadnia, że życie na Ziemi zależy od dopływu energii słonecznej

10,11 Przyczyny wymierania gatunków

- podaje przykłady współcześnie zagrożonych wyginięciem gatunków roślin i zwierząt

- wskazuje główne przyczyny zagrożenia organizmów

- podaje przykłady działań człowieka, które wpływają na obniżenie stanu różnorodności biologicznej i przewiduje ich skutki

- analizuje przyczyny wymierania gatunków w przeszłości i obecnie

- ocenia wpływ działalności człowieka na zachowanie różnorodności gatunkowej.

12. Formy ochrony przyrody

- wskazuje formy i metody ochrony przyrody

- uzasadnia konieczność ochrony przyrody

- porównuje czynne i bierne formy ochrony przyrody oraz metody ochrony przyrody

- ocenia przydatność różnych form i metod ochrony przyrody ze względu na ich skuteczność

13,14. Plusy i minusy współczesnego rolnictwa

- wykazuje różnorodność roślin uprawnych i zwierząt gospodarskich

- porównuje wady i zalety rolnictwa tradycyjnego i współczesnego

- wykazuje różnorodność metod intensyfikacji produkcji rolnej

- przedstawia zalety i wady rolnictwa ekologicznego

- analizuje konsekwencje intensyfikacji rolnictwa

- analizuje korzyści i zagrożenia, wynikające ze stosowania w produkcji rolnej organizmów transgenicznych

- analizuje zalety i wady alternatywnych perspektyw rozwoju współczesnego rolnictwa.

Na ocenę „celujący” uczeń powinien wykazać się wiadomościami i umiejętnościami przekraczającymi program liceum oraz\ lub brać udział (z powodzeniem) w olimpiadzie przedmiotowej.

Standardy oceniania z biologii w zakresie podstawowym dla klasy pierwszej

Część I - Komórka : podstawowa jednostka życia.

Nr i temat lekcji

Uczeń na ocenę dostateczny:

Uczeń na ocenę bardzo dobry

1. Podstawową jednostką funkcjonalną i strukturalną organizmu jest komórka.

- określa charakterystyczne cechy budowy komórki zwierzęcej

- wymienia poziomy budowy organizmu wielokomórkowego

- porównuje organizm jedno- i wielokomórkowy

- wykazuje na przykładach hierarchiczność w budowie organizmu człowieka

- uzasadnia konieczność współdziałania komórek w organizmie wielokomórkowym i celowość powstawania tkanek i narządów.

2-6. Wyspecjalizowane komórki tworzą różnorodne tkanki.

- określa charakterystyczne cechy budowy podstawowych tkanek występujących w organizmie człowieka.

- Wskazuje na przykładach lokalizacje określonych tkanek w organizmie człowieka

- określa funkcje podstawowych rodzajów tkanek

- wykazuje związek budowy z funkcją podstawowych tkanek.

7. Narządy tworzą układy narządów człowieka.

- wymienia główne funkcje organizmu człowieka

- charakteryzuje funkcje poszczególnych narządów i układów narządów oraz określa ich lokalizację w organizmie.

- uzasadnia konieczność integracji i koordynacji pracy narządów i układów narządów w organizmie człowieka.

- Wykazuje na przykładach związek budowy z funkcją poszczególnych narządów i układów narządów.

8. Budowa i rola skóry

- charakteryzuje budowę skóry i określa jej funkcje,

- wymienia rodzaje uszkodzeń skóry

- wykazuje zagrożenia wynikające z uszkodzeń skóry,

- wyjaśnia, jak można uniknąć uszkodzeń skóry

- wykazuje związek budowy skóry z różnorodnością jej funkcji

9,10. Szkielet człowieka.

- Charakteryzuje funkcje szkieletu człowieka

- Wskazuje i wymienia najważniejsze kości szkieletu człowieka

- Charakteryzuje połączenia między kośćmi

- Wykazuje związek budowy tkanki kostnej z funkcją kości,

- Analizuje budowę szkieletu pod kątem pełnionych funkcji.

11,12. Mięśnie szkieletowe człowieka.

- Wskazuje rolę szkieletu i mięśni (podaje przykłady współdziałania) w funkcjonowaniu organizmu człowieka,

- Objaśnia na czym polega antagonistyczne współdziałanie mięśni.

- Porównuje budowę i funkcje mięśni gładkich i poprzecznie prążkowanych

- Wyjaśnia rolę mięśnia sercowego i mięśni gładkich w org. człowieka

- Analizuje mechanizm skurczu mięśnia poprzecznie prążkowanego

- Wyjaśnia sposób uruchamiania skurczu mięśnia

13. Stosowanie dopingu jest niebezpieczne.

- Wykazuje korzystny wpływ aktywności fizycznej na zdrowie,

- Wymienia substancje dopingujące,

- Wyjaśnia, na czym polega szkodliwe działanie substancji dopingujących,

- Charakteryzuje budowę muskulatury człowieka i analizuje czynniki wpływające na jej rozwój.

- Uzasadnia szkodliwość środków dopingujących.

14, 15. Składniki pokarmowe człowieka

- Wymienia składniki pokarmowe

- Wyjaśnia rolę składników pokarmu i analizuje ich wartość energetyczną

- Wskazuje źródła różnych składników pokarmu

- Wyjaśnia budowę węglowodanów, białek i tłuszczów

- Uzasadnia, że sposób odżywiania ma istotny wpływ na kondycję i zdrowie człowieka

16,17. Budowa i rola układu pokarmowego człowieka

- Wymienia narządy układu pokarmowego

- Wskazuje miejsce działania enzymów trawiennych

- Podaje funkcje enzymów trawiennych

- Wyjaśnia, na czym polega enzymatyczny rozkład składników pokarmowych.

18,19. Trawienie i wchłanianie pokarmu.

- Charakteryzuje funkcje narządów układu pokarmowego,

- Wskazuje przystosowania organizmu człowieka do trawienia, wchłaniania i rozprowadzania substancji odżywczych

- Wykazuje związek budowy z funkcją poszczególnych narządów układu pokarmowego

- wykazuje znaczenie wątroby w organizmie człowieka

- analizuje proces trawienia różnych składników pokarmowych

- wyjaśnia na czym polega wchłanianie i rozprowadzanie substancji odżywczych w organizmie

20,21. Zasady prawidłowego odżywiania się

- odróżnia dietę pełno- i niepełnowartościową,

- przewiduje konsekwencje diety niepełnowartościowej

- wykazuje zależność rodzaju diety od zapotrzebowania energetycznego człowieka (trybu życia)

- wyjaśnia zagrożenia wynikające z nieprawidłowego odżywiania się

- wskazuje zalety i wady diety wegetariańskiej

- ocenia przykładowe składniki pokarmu pod względem zawartości substancji odżywczych i kaloryczności

- uzasadnia, że sposób odżywiania ma istotny wpływ na kondycję i zdrowie człowieka

- porównuje różne jadłospisy pod względem zawartości substancji odżywczych i kaloryczności

- potrafi zaplanować odpowiedni jadłospis uwzględniający tryb życia i zdrowie osoby.

22. Oddychanie komórkowe

- wyjaśnia istotę oddychania tlenowego i beztlenowego

- wskazuje miejsce przebiegu w komórce tych procesów

- wskazuje źródła glukozy utlenianej w komórkach

- wyjaśnia etapy utleniania glukozy

- wyjaśnia przebieg oddychania beztlenowego

- porównuje proces oddychania tlenowego i beztlenowego

23,24. Narządy wymiany gazowej

- przedstawia drogę tlenu i dwutlenku węgla w organizmie

- analizuje kolejne etapy wymiany gazowej

- wykazuje role krwi w wymianie gazowej

- wyjaśnia mechanizm wdechu i wydechu

- analizuje mechanizm transportu tlenu przez hemoglobinę i mioglobinę

25. Higiena układu oddechowego.

- Wskazuje przyczyny schorzeń układu oddechowego

- Wyjaśnia, w jaki sposób układ oddechowy broni się przed zanieczyszczeniami

- Wyjaśnia, dlaczego palenie tytoniu jest szkodliwe dla układu oddechowego

26. Budowa i rola serca

- Przedstawia budowę serca człowieka

- Wyjaśnia, na czym polega cykliczność pracy serca

- Podaje normy ciśnienia krwi i pulsu oraz wyjaśnia, na czym polega prawidłowe EKG

- Wyjaśnia, na czym polega pomiar ciśnienia tętniczego (skurczowego, rozkurczowego)

- Wyjaśnia, na czym polega automatyzm pracy serca

27. Naczynia krwionośne w organizmie człowieka

- Wymienia funkcje poszczególnych rodzajów naczyń krwionośnych

- Wymienia funkcje układu krwionośnego

- Charakteryzuje obwodowy i płucny obieg krwi

- Wyjaśnia, na czym polega rola serca i naczyń krwionośnych w funkcjonowaniu organizmu człowieka

- Porównuje budowę oraz funkcje tętnic, żył i naczyń włosowatych

- Porównuje funkcjonowanie obiegów obwodowego i płucnego.

28. Budowa i rola układu limfatycznego

- Wyjaśnia budowę i rolę układu limfatycznego

- Wykazuje współdziałanie układu limfatycznego i krwionośnego

- Porównuje budowę oraz funkcje układów limfatycznego i krwionośnego

29. Choroby układu krążenia

- Wymienia zasadnicze przyczyny chorób serca i układu krwionośnego

- Określa podstawowe zasady profilaktyki chorób serca i układu krwionośnego

- Wyjaśnia, na czym polega miażdżyca

- Wykazuje związek między trybem życia i odżywianiem a funkcjonowaniem serca i układu krwionośnego

- Wyjaśnia związek między rozwojem miażdżycy a zawałem serca i udarem mózgu

- Uzasadnia, że układ krwionośny odpowiada za integrację funkcji organizmu człowieka

30. Budowa i rola krwi

- Podaje normy podstawowych badań laboratoryjnych krwi

- Wymienia składniki krwi (osocze i rodzaje krwinek) oraz ich funkcje w organizmie

- Wymienia funkcje układu krwionośnego

- Analizuje wyniki krwi badań krwi

- Wyjaśnia przyczyny złych wyników badań krwi

- Uzasadnia, że krew integruje procesy życiowe człowieka

- Rozpoznaje rodzaje krwinek na preparatach mikroskopowych lub fotografiach

31,32. Czym jest odporność organizmu

- Wyjaśnia, co to jest odporność organizmu, odporność swoista i nieswoista

- Wyjaśnia, w jaki sposób może być wspomagana odporność organizmu

- Wyjaśnia w jaki sposób szczepionka wywołuje odporność na chorobę

- Analizuje mechanizmy swoistej i nieswoistej obrony organizmu

- Wymienia rodzaje limfocytów i określa ich role w mechanizmach odporności

- Wyjaśnia mechanizm rozpoznawania antygenu

- Uzasadnia, że alergia to nadwrażliwość układu odpornościowego

- Wyjaśnia mechanizm ataku wirusa HIV

- Wyjaśnia, dlaczego dawcami przeszczepów mogą być osoby spokrewnione z pacjentem

33,34. Budowa i rola układu wydalniczego

- Wyjaśnia istotę wydalania

- Wymienia substancje wydalane przez organizm człowieka

- Wymienia i wskazuje funkcje poszczególnych elementów układu wydalniczego

- Określa sposób ich wydalania

- Wyjaśnia, co to jest sztuczna nerka

- Wyjaśnia na czym polega dializa krwi

- Analizuje funkcjonowanie nefronu

35. Homeostaza a zdrowie

- podaje parametry prawidłowo funkcjonującego organizmu

- wyjaśnia, co to jest homeostaza

- wskazuje podstawowe mechanizmy odpowiedzialne za utrzymanie homeostazy

- uzasadnia, że choroba jest skutkiem zaburzenia homeostazy

- wyjaśnia mechanizmy odpowiedzialne za utrzymanie homeostazy

- wyjaśnia zasadę sprzężenia zwrotnego

- wykazuje koordynującą funkcję układów: nerwowego, dokrewnego, krwionośnego i limfatycznego w zachowaniu homeostazy organizmu

- wskazuje rolę nerki w zachowaniu homeostazy

36\38. Budowa i rola układu nerwowego

- wyjaśnia istotę przewodnictwa nerwowego i określa jego rolę w funkcjonowaniu organizmu

- opisuje budowę, rolę i typy neuronów

- porównuje przewodzenie impulsu przez neuron i synapsę

- charakteryzuje budowę układu nerwowego

- wyjaśnia funkcje określonych obszarów mózgowia człowieka

- rozróżnia odruchy bezwarunkowe i warunkowe oraz wyjaśnia ich znaczenie w adaptacji organizmu do czynników środowiska

- wykazuje rolę mózgu w funkcjonowaniu organizmu

- wyjaśnia mechanizm pobudzenia neuronu (powstawania impulsu elektrycznego)

- wyjaśnia, co to jest odruch i łuk odruchowy oraz określa ich rolę w funkcjonowaniu układu nerwowego

- analizuje działanie układu autonomicznego i określa jego rolę w funkcjonowaniu organizmu

39\41 Budowa i rola narządów zmysłów

- wykazuje rolę narządów zmysłów w funkcjonowaniu organizmu

- charakteryzuje receptory

- podaje możliwości korekty nieprawidłowego funkcjonowania oka i ucha

- analizuje funkcjonowanie narządów zmysłów

- wykazuje współdziałanie narządów zmysłów

- wykazuje związek między budową oka i ucha, funkcjami, jakie pełnią

42. Dlaczego potrafimy uczyć się

- charakteryzuje rodzaje pamięci

- wyjaśnia, na czym polega proces uczenia się

- porównuje pamięć krótko- i długotrwałą oraz wykazuje ich znaczenie w procesie uczenia się.

43. Mózg decyduje o naszym zachowaniu

- wyjaśnia, na czym polega negatywny wpływ narkotyków, alkoholu i papierosów na organizm człowieka

- przedstawia argumenty przeciw braniu narkotyków

- wyjaśnia wpływ narkotyków na czynność ośrodkowego układu nerwowego

- wyjaśnia zależność świadomość – myślenie – działanie

- uzasadnia, że mózg decyduje o wyższych czynnościach psychicznych, stanach emocjonalnych i osobowości człowieka.

44,45. Układ dokrewny człowieka

- wymienia gruczoły dokrewne w organizmie człowieka

- wymienia funkcje hormonów

- wyjaśnia zasadę sprzężenia zwrotnego w funkcjonowaniu układu dokrewnego

- wyjaśnia podłoże cukrzycy

- podaje objawy cukrzycy i podaje sposoby leczenia tej choroby

- porównuje cukrzyce typu I i II

- określa sposób postępowania z osobą chorą na cukrzycę wyjaśnia mechanizm kontroli i regulacji poziomu glukozy w organizmie

46. Współdziałanie układu nerwowego i hormonalnego

- określa rolę przysadki i podwzgórza w funkcjonowaniu organizmu człowieka

- wyjaśnia mechanizm reakcji organizmu na stres

- wykazuje współdziałanie układu nerwowego i dokrewnego

47,48. Budowa i rola układu rozrodczego człowieka

- charakteryzuje budowę układu rozrodczego człowieka (męskiego i żeńskiego)

- analizuje cykl miesięczny kobiety

- przedstawia przebieg gametogenezy u człowieka

- wykazuje podobieństwa i różnice w przebiegu gametogenezy u mężczyzn i kobiety

49,50 Etapy rozwoju płodowego człowieka

- wyjaśnia, na czym polega zapłodnienie

- przedstawia fizjologię zapłodnienia

- określa kierunki rozwoju płodowego: od zygoty do noworodka

- wykazuje zależność rozwijającego się płodu od organizmu matki

- wyjaśnia, na czym polega poród, przedstawia jego przebieg

- wyjaśnia rolę błon płodowych

- analizuje kolejne fazy rozwoju: od zygoty do noworodka, z wykazaniem roli łożyska w życiu płodowym człowieka.

51. Na czym polega odpowiedzialne rodzicielstwo

- wskazuje podstawowe metody antykoncepcyjne

- wyjaśnia, na czym polega naturalna metoda poczęć

- wyjaśnia przyczyny niepłodności kobiet i mężczyzn

- wskazuje przeciwwskazania dla stosowania niektórych środków antykoncepcyjnych dla zdrowia kobiety

- wykazuje związek trybu życia kobiety w ciąży ze zdrowiem jej przyszłego dziecka.

Na ocenę „celujący” uczeń powinien wykazać się wiadomościami i umiejętnościami przekraczającymi program liceum oraz\ lub brać udział (z powodzeniem) w olimpiadzie przedmiotowej.

Standardy oceniania z biologii w zakresie rozszerzonym dla klasy pierwszej

Część I - Komórka : podstawowa jednostka życia.

Nr tematu

Uczeń na ocenę dostateczny:

Uczeń na ocenę bardzo dobry

1. Pierwiastki ważne biologicznie

- określa rolę C,O,H,N,S i P w budowie organizmów

- wyjaśnia właściwości atomu węgla, który służy do tworzenia różnych cząsteczek

- uzasadnia, że węgiel jest dla życia pierwiastkiem kluczowym

2,3. Wiązania chemiczne i oddziaływania między cząsteczkami. Woda

- wymienia rodzaje wiązań chemicznych i oddziaływań międzycząsteczkowych;

- wyjaśnia, co to jest siła wiązania chemicznego

- rozróżnia oddziaływania chemiczne – silne i słabe

- wyjaśnia budowę cząsteczki wody

- wymienia podstawowe właściwości wody i określa biologiczną rolę tego związku

- wyjaśnia sposób powstania wiązań chemicznych i oddziaływań międzycząsteczkowych

- wykazuje rolę wiązań chemicznych i oddziaływań międzycząsteczkowych w budowie makrocząsteczek biologicznych

- wykazuje zależność między budową i właściwościami wody a rolą biologiczną tego związku

4. Cząsteczki biologiczne

- wymienia monomery cząsteczek biologicznych

- podaje nazwy i przedstawia budowę grup funkcyjnych związków organicznych

- wykazuje różnorodność budowy związków org.

- Wyjaśnia, z czego wynika różnorodność ich budowy

5. Węglowodany

- określa charakterystyczne cechy budowy i właściwości węglowodanów;

- podaje przykłady funkcji węglowodanów w organizmie

- porównuje budowę i właściwości wybranych węglowodanów

- Wykazuje zależność między budową a funkcją węglowodanów

6,7. Nukleotydy i kwasy nukleinowe.

- przedstawia charakterystyczne cechy budowy DNA i RNA;

- określa rolę tych kwasów nukleinowych w funkcjonowaniu komórek;

- przedstawia budowę ATP i określa rolę w funkcjonowaniu komórek

- porównuje budowę DNA i RNA;

- wyjaśnia zależność między budową a funkcją ATP

- Wykazuje zależność między budową a funkcją kwasów nukleinowych

8. Białka

- określa charakterystyczne cechy budowy białek;

- wskazuje przykłady funkcji białek w organizmie

- porównuje budowę i właściwości wybranych białek;

- wyjaśnia budowę pierwszo-, drugo-, trzecio-, i czwartorzędową białek

- określa i porównuje budowę białka o strukturze helisy i kartki

- Wykazuje zależność między budową a funkcją białek

- Uzasadnia, że budowa przestrzenna cząst. Białka zależy od sekwencji aminokwasów w łańcuchu

9. Lipidy

- określa charakterystyczne cechy budowy i właściwości lipidów w organizmie

- porównuje budowę i właściwości wybranych lipidów

- Wykazuje zależność między budową a funkcją lipidów

10,11. Różne typy komórek. Komórki prokariotyczne i eukariotyczne

- przedstawia i charakteryzuje rodzaje mikroskopów;

- określa możliwości obserwacji komórek zależnie od rodzaju mikroskopu

- wyjaśnia, co to są komórki prokariotyczne i eukariotyczne;

- podaje przykłady organizmów zbudowanych z takich komórek

- przedstawia budowę komórek pro- i eukariotycznych

- porównuje dane techniczne, a także wady i zalety różnych rodzajów mikroskopów;

- wyjaśnia, na czym polega frakcjonowanie struktur komórkowych,

- Porównuje budowę i funkcje kom. Pro- i eukariotycznych

12,13. Budowa i rola błon komórkowych.

- określa cechy budowy błon komórki i pełnione funkcje

- przedstawia budowę i wyjaśnia zasady funkcjonowania kanałów błonowych i przenośników

- określa rolę endo- i egzocytozy w funkcjonowaniu komórki

- przedstawia przebieg dyfuzji i transportu aktywnego

- wyjaśnia przebieg endo- i egzocytozy;

- Wykazuje zależność między budową a funkcją błony komórkowej

- Porównuje rodzaje transportu przez błony kom.

14. Jądro komórkowe

- określa charakterystyczne cechy jądra komórkowego i pełnione funkcje

- Wykazuje zależność między budową a funkcją jądra komórkowego

- wykazuje związek między chromatyną, chromosomami i genami

15. Mitochondria i chloroplasty

- określa charakterystyczne cechy mitochondriów i chloroplastów oraz pełnione przez nie funkcje

- wykazuje bakteryjne pochodzenie mitochondriów i chloroplastów

- Wykazuje zależność między budową a funkcją mitochondriów i chloroplastów

- porównuje budowę i funkcje mitochondriów i chloroplastów;

- wykazuje zróżnicowanie plastydów

16. Organella produkujące i przetwarzające białka.

- określa charakterystyczne cechy budowy rybosomów, aparatu Golgiego i siateczki śródplazmatycznej oraz pełnione przez nie funkcje

- porównuje budowę i funkcje rybosomów, aparatu Golgiego i ER

- Wykazuje zależność między budową a funkcją rybosomów, aparatu Golgiego a ER

17. Mikrociałka na terenie komórki

- określa charakterystyczne cechy budowy lizosomów, wakuoli i peroksysomów oraz pełnione przez nie funkcje

- porównuje budowę i funkcje lizosomów, wakuoli i peroksysomów

- Wykazuje zależność między budową a funkcją lizosomów, wakuoli i peroksysomów

18. Cytoszkielet

- określa charakterystyczne cechy budowy elementów cytoszkieletu i pełnione przez nie funkcje

- porównuje budowę i funkcje filamentów i mikrotubul

- Wykazuje zależność między budową a funkcją filamentów i mikrotubul

19. Ściana komórkowa u różnych organizmów

- określa charakterystyczne cechy budowy ściany komórkowej i pełnione przez nią funkcje

- wymienia rodzaje połączeń międzykomórkowych;

- określa ich budowę i funkcje

- porównuje budowę i funkcje ściany kom. Bakterii, roślin i grzybów

- porównuje budowę i funkcje różnych połączeń międzykomórkowych

- Wykazuje zależność między budową a funkcją ściany komórkowej

- Wykazuje zależność między budową a funkcją różnych połączeń międzykomórkowych

20. Chromosomy w cyklu komórkowym

- przedstawia budowę chromosomu;

- wyjaśnia, na czym polega samopowielanie się chromosomu

- charakteryzuje poszczególne etapy cyklu komórkowego

- Charakteryzuje przebieg interfazy i wyjaśnia jej znaczenie dla podziału kom.

- Porównuje etapy cyklu komórkowego pod względem zmian w strukturze chromosomów

21. Mitoza

- wyjaśnia, na czym polega mitotyczny podział komórki;

- określa rolę mitozy w funkcjonowaniu organizmów

- wymienia kolejne etapy mitozy

- charakteryzuje poszczególne etapy cyklu komórkowego

22. Mejoza

- wyjaśnia, na czym polega mejotyczny podział komórki;

- określa rolę mejozy w funkcjonowaniu organizmów

- analizuje kolejne fazy mitozy

- wykazuje, że mejoza jest redukcyjnym podziałem komórkowym

- Porównuje przebieg mitozy i mejozy

Część II – Różnorodność organizmów na Ziemi.

23, 24. Klasyfikacja biologiczna jako katalog organizmów. Metody klasyfikowania.

- wyjaśnia, na czym polega klasyfikacja biologiczna organizmów;

- porządkuje kategorie taksonomiczne

- omawia metody klasyfikowania

- rozróżnia i porównuje sztuczne i naturalne systemy klasyfikacji organizmów;

- określa znaczenie klasyfikacji- przedstawia historię systematyki;

- charakteryzuje różne metody klasyfikowania;

- wskazuje cechy pierwotnie i wtórnie ewolucyjne w wybranych grupach organizmów

- wskazuje różnice między grupą mono-, para- i polifiletyczną;

- analizuje drzewo rodowe wybranej grupy organizmów

- ocenia użyteczność różnych metod klasyfikowania;

- proponuje sposób klasyfikacji wybranej grupy organizmów,

- potrafi ułożyć klucz do oznaczania określonych obiektów

25, 26. Pięć królestw świata żywego.

- wykazuje zasadnicze kryteria wyróżniania pięciu królestw świata żywego;

- podaje przykłady organizmów zaliczanych do każdego z nich

- porównuje królestwa organizmów;

- wyjaśnia zależność między filogenezą a współczesną systematyką organizmów

27,28 Budowa i funkcjonowanie wirusów.

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy wirusów

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wymienia przystosowania do prowadzenia trybu życia;

- wyjaśnia w jaki sposób namnażają się wirusy;

- wymienia choroby wirusowe

- porównuje budowę wirusów bakteryjnych, zwierzęcych i roślinnych

- analizuje i porównuje cykl lityczny i lizogeniczny wirusów

- wyjaśnia hipotezy pochodzenia wirusów

- analizuje cykl rozwojowy wirusa HIV

29-31. Budowa i funkcjonowanie bakterii.

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy bakterii

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wymienia przystosowania do prowadzenia trybu życia;

- wyjaśnia w jaki sposób rozmnażają się bakterie;

- wymienia choroby bakteryjne

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych;

- określa sposób odżywiania się i oddychania bakterii

- uzasadnia, że różnorodność procesów życiowych bakterii decyduje o ich wielu funkcjach w przyrodzie

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

32,33. Protisty – różnorodność budowy i tryb życia.

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy protistów

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wykazuje różnorodność form życiowych protistów;

- porównuje budowę protistów zwierzęcych , roślinnych i grzybopodobnych;

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wyjaśnia założenia teorii endosymbiozy

- analizuje zależności między budową protistów a środowiskiem i trybem życia;

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

- uzasadnia, że protisty są grupą parafiletyczną

34. Rośliny pierwotnie wodne

- wymienia charakterystyczne cechy roślin pierwotnie wodnych;

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy glaukocystofitów, krasnorostów i zielenic;

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia

- charakteryzuje glony jako grupę ekologiczno – morfologiczną

- wykazuje różnorodność form życiowych roślin pierwotnie wodnych

- porównuje budowę glaukocystofitów, krasnorostów i zielenic

- analizuje zależności między budową a środowiskiem i trybem życia glaukocystofitów, krasnorostów i zielenic, dowodzi powiązań ewolucyjnych

35. Wyjście na ląd.

- określa charakterystyczne cechy budowy roślin lądowych;

- wyjaśnia , na czym polega przemiana pokoleń u roślin lądowych

- porównuje warunki życia w wodzie i na lądzie

- wykazuje czynniki, które umożliwiły zdobycie lądu;

- wykazuje różnice w sposobie rozmnażania się roślin pierwotnie wodnych i lądowych

- analizuje zależności między budową a środowiskiem i trybem życia roślin lądowych,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

- wyjaśnia dominację sporofitu u roślin lądowych

36,37. Mszaki – rośliny lądowo- wodne.

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy mszaków

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wykazuje różnorodność form życiowych mszaków

- porównuje gametofit i sporofit mszaków

- analizuje cykl życiowy mchu

- analizuje zależności między budową a środowiskiem i trybem życia mszaków,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

38,41. Budowa sporofitu - tkanki

- wymienia zasadnicze typy tkanek

- określa charakterystyczne cechy budowy danej tkanki;

- wyjaśnia funkcje danej tkanki

- wykazuje lokalizacje poszczególnych tkanek w organach rośliny

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji tkanek roślinnych

- analizuje zależności między budową a funkcją danej tkanki roślinnej

42. Budowa i funkcje korzenia

- określa charakterystyczne cechy budowy anatomicznej i morfologicznej korzeni;

- charakteryzuje systemy korzeniowe;

- wyjaśnia funkcje korzenia;

- przedstawia modyfikacje budowy i funkcji korzenia

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji korzeni – podaje przykłady roślin

- analizuje zależność między budową a funkcją korzeni;

- porównuje budowę pierwotną i wtórną korzeni

43. Budowa i funkcje łodyg.

- określa charakterystyczne cechy budowy anatomicznej łodygi

- wyjaśnia funkcje łodyg;

- przedstawia modyfikacje budowy i funkcji łodygi

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji łodyg – podaje przykłady roślin

- charakteryzuje tendencje ewolucyjne w budowie anatomicznej łodygi

- analizuje zależność między budową a funkcją łodyg;

- porównuje budowę pierwotną i wtórną łodygi

44. Budowa i funkcje liści

- określa charakterystyczne cechy budowy anatomicznej i morfologicznej liścia rośliny okrytonasiennej

- wyjaśnia funkcje liści;

- przedstawia modyfikacje budowy i funkcji liści

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji liści – podaje przykłady roślin

- analizuje zależność między budową a funkcją liści;

45,46 Paprotniki – rośliny zarodnikowe i naczyniowe

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy paprotników

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wykazuje różnorodność form życiowych

- porównuje gametofit i sporofit paproci

- analizuje zależności między budową a środowiskiem i trybem życia paprotników, dowodzi powiązań ewolucyjnych

- analizuje etapy cyklu życiowego paproci.

- porównuje budowę paprotników kopalnych i współczesnych

- analizuje przekształcenia ewolucyjne, w których wyniku powstały: kwiat, zalążek, ziarno pyłku, nasienie

47. Rośliny nasienne

- określa charakterystyczne cechy roślin nasiennych związane z rozmnażaniem się;

- wyjaśnia budowę i rolę nasion

- wykazuje różnice w rozmnażaniu się nagonasiennych i okrytonasiennych

- wykazuje, że rośliny nasienne uniezależniły się w rozmnażaniu od wody

- analizuje przekształcenia ewolucyjne, w których wyniku powstały: kwiat, zalążek, ziarno pyłku, nasienie

48,49 Nagonasienne

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy nagonasiennych

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wykazuje różnorodność form życiowych nagonasiennych

- analizuje podstawowe etapy cyklu życiowego sosny.

- analizuje zależności między budową a środowiskiem i trybem życia nagonasiennych, dowodzi powiązań ewolucyjnych

- przedstawia budowę gametofitu sosny

50,51 Okrytonasienne

- wyjaśnia charakterystyczne etapy rozmnażania się okrytonasiennych;

- przedstawia charakterystyczne cechy budowy gametofitu

- wykazuje zależność między budową owocu a sposobem rozsiewania nasion,

- analizuje budowę kwiatów i owoców

- wykazuje różnorodność budowy kwiatów pod kątem przystosowań do różnych sposobów zapylania

- analizuje przebieg zapylenia, zapłodnienia i powstawania owocu u okrytonasiennych

52,53 Przegląd systematyczny okrytonasiennych

- charakteryzuje formy życiowe okrytonasiennych;

- wskazuje przykłady przystosowań do życia w różnych środowiskach

- wykazuje różnorodność form życiowych

- określa charakterystyczne cechy wybranych rodzin okrytonasiennych;

- wykazuje znaczenie gospodarcze roślin okrytonasiennych

- porównuje rośliny jedno- i dwuliścienne

- analizuje zależności między budową a środowiskiem i trybem życia okrytonasiennych,

- ustala przynależność systematyczną na podstawie opisu lub ilustracji

- określa cechy diagnostyczne przydatne do identyfikacji taksonów

54,55. Grzyby – beztkankowe heterotrofy

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy grzybów

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy;

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się grzyby

- wykazuje różnorodność form życiowych grzybów

- porównuje rozmnażanie bezpłciowe i płciowe grzybów

- analizuje zależności między budową a środowiskiem i trybem życia grzybów,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

- analizuje proces płciowy u sprzężniowców, workowców i podstawczaków

56,57 Grzyby i inne organizmy

- określa charakterystyczne cechy porostów;

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wskazuje grzyby chorobotwórcze;

- analizuje budowę i funkcjonowanie porostów.

- wyjaśnia, na czym polega współżycie grzybów z innymi organizmami;

- wyjaśnia rolę grzybów w krążeniu materii

58. Ogólna charakterystyka zwierząt

- określa charakterystyczne cechy budowy i biologii zwierząt;

- określa środowisko życia zwierząt

- wykazuje zasadnicze różnice w budowie i biologii roślin, grzybów i zwierząt.

- porównuje budowę i biologię roślin i zwierząt

59,60. Powłoki ciała

- określa charakterystyczne cechy budowy i wyjaśnia funkcje tkanek: nabłonkowej i łącznych właściwych;

- określa charakterystyczne cechy budowy powłok ciała różnych zwierząt;

- określa rolę powłok ciała w funkcjonowaniu zwierząt

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji tkanki nabłonkowej

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji powłok ciała

- analizuje zależność między budową i funkcją tkanki nabłonkowej;

- wykazuje zależność między budową powłoki ciała a pełnioną przez nią funkcją

61\63. Układ mięśniowy i szkielet

- określa charakterystyczne cechy budowy i wyjaśnia funkcje tkanek: mięśniowej i łącznych oporowych;

- określa rolę układu mięśniowego i szkieletu w funkcjonowaniu zwierząt;

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji tkanek: mięśniowej (gładkiej i poprzecznie prążkowanej) oraz łącznych oporowych

- porównuje budowę tkanki mięśniowej gładkiej i poprzecznie prążkowanej

- porównuje budowę tkanki kostnej i chrzęstnej

- analizuje zależność między budową i funkcją tkanki mięśniowej oraz tkanek łącznych oporowych

- wykazuje na przykładach współdziałanie mięśni i elementów szkieletu

- wykazuje tendencje ewolucyjne w budowie wybranych elementów szkieletu kręgowców

- wykazuje różnorodność szkieletów zwierząt

64. Sposoby lokomocji zwierząt

- charakteryzuje wybrane sposoby przemieszczania się zwierząt;

- określa rolę lokomocji w funkcjonowaniu zwierząt;

- wskazuje narządy, które umożliwiają lokomocję zwierząt w wodzie i na lądzie

- wykazuje różnorodność sposobów lokomocji

- wykazuje zależność między sposobem lokomocji a budową, wielkością zwierzęcia i środowiskiem jego życia

65,67 Układ nerwowy i narządy zmysłów

- określa charakterystyczne cechy budowy i wyjaśnia funkcje tkanki nerwowej;

- określa rolę układu nerwowego i narządów zmysłów w funkcjonowaniu zwierząt

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji tkanki nerwowej

- wykazuje różnorodność narządów zmysłów

- analizuje zależność między budową i funkcją elementów układu nerwowego

- analizuje przydatność narządów zmysłów w funkcjonowaniu zwierząt

68. Układ pokarmowy i sposoby zdobywania pokarmu

- określa różne sposoby zdobywania pokarmu przez zwierzęta

- określa funkcje różnych narządów układu pokarmowego

- wykazuje różnorodność przystosowań zwierząt do zdobywania różnorodnego pokarmu

- wykazuje zasadnicze różnice w funkcjonowaniu zwierząt mających układ pokarmowy z odbytem i bez odbytu.

69,70 Płyny ciała i układ krążenia

- określa charakterystyczne

- cechy budowy krwi i hemolimfy oraz wyjaśnia ich funkcje;

- określa rolę układu krążenia w funkcjonowaniu zwierząt; określa funkcje narządów układu krążenia

- wykazuje zróżnicowanie budowy i funkcji krwinek

- porównuje funkcje zamkniętego i otwartego układu krwionośnego

- analizuje zależność między budową i funkcją krwi i hemolimfy;

- wykazuje tendencje ewolucyjne w rozwoju układu krwionośnego u zwierząt

- uzasadnia, że układ krążenia integruje organizm zwierzęcia

71. Układ oddechowy. Narządy wymiany gazowej

- wyjaśnia proces wymiany gazowej i oddychania komórkowego;

- wyjaśnia budowę układu oddechowego zwierząt;

- określa rolę poszczególnych narządów wymiany gazowej;

- wskazuje przystosowania zwierząt do wymiany gazowej w środowisku wodnym i lądowym

- wykazuje zależność między wymianą gazową a oddychaniem komórkowym

- porównuje przystosowania zwierząt do wymiany gazowej w wodzie i na lądzie

72. Układ wydalania i osmoregulacji.

- wyjaśnia proces wydalania i osmoregulacji;

- określa cechy budowy narządów wydalniczych u różnych grup zwierząt

- wykazuje zależność między wydalanym produktem przemiany materii a środowiskiem życia zwierzęcia

- uzasadnia, że wydalanie i osmoregulacja umożliwiają zachowanie homeostazy organizmu

- wykazuje przystosowania zwierząt do wydalania i osmoregulacji

73-75. Rozród i rozwój zwierząt

- określa rolę rozmnażania w funkcjonowaniu zwierząt;

- określa charakterystyczne cechy rozmnażania bezpłciowego i płciowego;

- określa rolę narządów rozrodczych żeńskich i męskich;

- przedstawia etapy rozwoju zarodkowego zwierząt;

- podaje przykłady zwierząt rozmnażających się bezpłciowo

- określa strategie rozrodcze zwierząt

- wykazuje różnorodność strategii rozrodczych zwierząt

- porównuje rozmnażanie płciowe i bezpłciowe

- uzasadnia „wybór” strategii rozrodczej przez dane zwierzę

- analizuje zmiany zachodzące w czasie rozwoju zarodkowego

- porównuje rozwój zarodkowy pierwo- i wtóroustych

76,77 Charakterystyka gąbek i parzydełkowców

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy gąbek i parzydełkowców;

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się gąbki i parzydełkowce

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych gąbek i parzydełkowców

- porównuje budowę polipa i meduzy; analizuje cykl życiowy chełbi

- analizuje i wykazuje zależności między budową gąbek i parzydełkowców a środowiskiem i trybem życia, dowodzi powiązań ewolucyjnych

78,79. Charzkterystyka płazińców

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy płazińców

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się płazińce

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- określa cechy warunkujące pasożytniczy tryb życia

- wykazuje różnorodność form budowy i trybów życia płazińców

- analizuje cykl życiowy różnych płazińców

- porównuje budowę i biologię wirków, przywr i tasiemców

- porównuje cykl przywr i tasiemców zależny i niezależny od środowiska wodnego

- analizuje i wykazuje zależności między budową płazińców a środowiskiem i trybem życia, dowodzi powiązań ewolucyjnych

80 Charakterystyka nicieni

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy nicieni

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się nicienie

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- określa cechy warunkujące pasożytniczy tryb życia

- analizuje cykl życiowy wrotków i nicieni pasożytniczych

- analizuje i wykazuje zależności między budową nicieni a środowiskiem i trybem życia,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

81. Charakterystyka pierścienic

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy pierścienic

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się pierścienice

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych i trybu życia pierścienic

- analizuje i wykazuje zależności między budową pierścienic a środowiskiem i trybem życia,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

82-85 Charakterystyka stawonogów

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy stawonogów

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się stawonogi

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- określa kryteria podziału systematycznego stawonogów

- wykazuje różnorodność form życiowych skorupiaków, owadów, wijów, pajęczaków

- analizuje przebieg przeobrażenia u owadów

- porównuje grupy stawonogów

- analizuje i wykazuje zależności między budową stawongów a środowiskiem i trybem życia,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych stawonogów i pierścienic

86. Charakterystyka mięczaków

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy mięczaków

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się mięczaki

- wykazuje znaczenie mięczaków w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność budowy i trybu życia mięczaków

- porównuje ślimaki, małże i głowonogi

- analizuje i wykazuje zależności między budową mięczaków a środowiskiem i trybem życia,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

87. Charakterystyka szkarłupni

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy szkarłupni

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się szkarłupnie

- wykazuje znaczenie szkarłupni w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych szkarłupni

- analizuje i wykazuje zależności między budową szkarłupni a środowiskiem i trybem życia,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

88. Ogólna charakterystyka strunowców.

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy i biologii lancetnika i innych strunowców;

- określa kryteria wyróżniania podtypów strunowców

- analizuje charakterystyczne cechy strunowców na przykładzie lancetnika

- porównuje strunowce z poznanymi wcześniej typami zwierząt

- porównuje budowę oraz biologię bezczaszkowców i osłonic

89. Ogólna charakterystyka kręgowców

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy kręgowców;

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych kręgowców

- porównuje budowę lancetnika i kręgowców

- analizuje i wykazuje zależności między budową kręgowców (na wybranych przykładach) a środowiskiem i trybem życia,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

90. Ogólna charakterytyka krągłoustych i ryb

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy krągłoustych i ryb;

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się krągłoustych i ryby;

- wykazuje znaczenie krągłoustych i ryb w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych krągłoustych i ryb współczesnych

- wykazuje przystosowania krągłoustych i ryb do życia w wodzie

- analizuje latimerię jako żywą skamieniałość

- analizuje i wykazuje zależności między budową krągłoustych i ryb a środowiskiem i trybem życia,

- dowodzi powiązań ewolucyjnych

91. Charakterystyka płazów jako wodno – lądowych kręgowców

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy płazów;

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania płazów do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się płazy

- wykazuje znaczenie płazów w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych płazów współczesnych

- wykazuje przystosowania płazów do życia na lądzie i ich uzależnienie od wody

- analizuje i wykazuje zależności między budową płazów a środowiskiem i trybem życia,

- wyjaśnia pochodzenie ewolucyjne kręgowców czworonożnych;

- wykazuje łączność ewolucyjną płazów z rybami

92. Charakterystyka gadów jako pierwszych typowo lądowych kręgowców

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy gadów

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się gady

- wykazuje znaczenie w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych gadów współczesnych

- wykazuje przystosowania gadów do życia na lądzie

- analizuje i wykazuje zależności między budową gadów a środowiskiem i trybem życia,

- wyjaśnia historię rozwoju gadów i wykazuje ich łączność ewolucyjną z płazami

93,94. Ptaki

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy ptaków

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się ptaki

- wykazuje znaczenie ptaków w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych ptaków współczesnych

- wykazuje przystosowania ptaków do różnego trybu życia, w tym do lotu

- analizuje i wykazuje zależności między budową ptaków a środowiskiem i trybem życia,

- wykazuje łączność ewolucyjną ptaków z gadami

- porównuje budowę i biologię ptaków i gadów

95,97. SSaki

- określa środowisko życia i charakterystyczne cechy budowy ssaków

- wykazuje na przykładach zróżnicowanie w obrębie grupy

- wymienia zasadnicze przystosowania do środowiska i trybu życia;

- wyjaśnia, jak rozmnażają się ssaki

- wykazuje znaczenie ssaków w przyrodzie, gospodarce i życiu człowieka

- wykazuje różnorodność form życiowych ssaków współczesnych

- wykazuje przystosowania ssaków do różnego trybu życia,

- analizuje i wykazuje zależności między budową ssaków a środowiskiem i trybem życia,

- wykazuje łączność ewolucyjną z gadami.

- Porównuje pod względem rozmnażania stekowce, torbacze i łożyskowce.

Na ocenę „celujący” uczeń powinien wykazać się wiadomościami i umiejętnościami przekraczającymi program liceum oraz\ lub brać udział (z powodzeniem) w olimpiadzie przedmiotowej.

Standardy oceniania z biologii w zakresie rozszerzonym dla klasy drugiej

Część I – Przemiany materii i energii w komórce.

Nr lekcji

Uczeń na ocenę dostateczny:

Uczeń na ocenę bardzo dobry:

1. Podstawowe wiadomości o reakcji chemicznej i katalizatorach.

- wyjaśnia pojęcie metabolizmu

- podaje przykłady przemian anabolicznych i katabolicznych

- przedstawia rolę katalizatorów

- różnicuje reakcje na endo- i egzoergiczne

- uzasadnia, że katalizatory są niezbędne w reakcjach metabolicznych

- wykazuje, na czym polega sprzężenie reakcji metabolicznej

2. Budowa i funkcjonowanie enzymów.

- przedstawia budowę i wyjaśnia rolę enzymów

- przedstawia etapy reakcji enzymatycznej

- podaje przykłady enzymów

- analizuje działanie enzymów;

- wyjaśnia, na czym polega obniżenie przez enzymy energii aktywacji

- porównuje właściwości katalizatorów nieorganicznych i enzymów;

- wyjaśnia, na czym polega zasada sprzężenia zwrotnego w regulacji aktywności enzymów;

- uzasadnia, że enzymy są niezbędne do funkcjonowania komórek

3. Budowa i rola DNA

- wyjaśnia, co to jest chromosom, genom i kod genetyczny

- wyjaśnia budowę DNA

- przedstawia organizację materiału genetycznego wirusów, organizmów prokariotycznych i eukariotycznych

- przedstawia nukleosomową budowę chromosomu

- porównuje budowę genomów wirusów, prokariontów i eukariontów

- wykazuje polarność budowy cząsteczki DNA

4. Replikacja DNA

- określa zasady replikacji DNA

- przedstawia kolejne etapy replikacji DNA

- wykazuje biologiczną rolę replikacji

- porównuje replikację DNA u organizmów poro- i eukariotycznych

- uzasadnia, że replikacja DNA ma charakter semikonserwatywny

- wyjaśnia dlaczego na jednej nici DNA replikacja następuje fragmentami Okazaki.

5. Budowa i rola RNA

- przedstawia budowę RNA i określa jego rolę w komórce

- wskazuje rolę rRNA, tRNA i mRNA

- porównuje budowę i rolę DNA oraz RNA

6,7.Informacja genetyczna i jej ekspresja.

- wyjaśnia , na czym polega transkrypcja i translacja;

- przedstawia cechy kodu genetycznego

- analizuje etapy translacji;

- wskazuje nieciągłość genów u eukariontów;

- wykazuje, że informacja genetyczna może być przekazywana z RNA na DNA

- wyjaśnia na czym polega dojrzewanie hn mRNA

- prezentuje w formie graficznej biosyntezę białka

8. Kontrola ekspresji genów u prokariotów i eukariotów

- przedstawia strukturę operonu

- określa funkcję poszczególnych elementów operonu

- analizuje funkcjonowanie operonu

- wskazuje sposoby regulacji u eukariotów

- wykazuje i uzasadnia skutki wadliwej regulacji ekspresji genów

9,10. Mutacje i ich konsekwencje.

- wyjaśnia, na czym polegają mutacje genowe i chromosomowe;

- wskazuje przykłady czynników mutagennych oraz skutków mutacji

- klasyfikuje mutacje według wskazanego kryterium

- analizuje mechanizmy mutacji

- analizuje konsekwencje mutacji dla funkcjonowania komórki/ organizmu

11. Geny – enzymy – metabolizm.

- przedstawia przykłady wskazujące na obecność zależności: gen-cecha, gen-enzym-cecha

- wskazuje rolę mutacji w wykrywaniu zależności gen – cecha

- wykazuje rolę genów w warunkowaniu reakcji metabolicznych

12,13. Uniwersalne reguły funkcjonowania zintegrowanych reakcji metabolicznych.

- wyjaśnia, co to jest szlak metaboliczny

- wskazuje przenośniki energii wodoru elektronów, grup acylowych w komórce

- wymienia kluczowe metabolity komórki

- wykazuje jednokierunkowy przepływ substancji w szlaku metabolicznym

- wskazuje przykłady szlaków i cykli metabolicznych;

- uzasadnia, że ATP jest uniwersalnym przenośnikiem energii;

- określa rolę NAD, NADP i koenzymu A w funkcjonowaniu komórki

- wyjaśnia, na czym polega sprzężenie reakcji egzo- i endoergicznych

14,15. Katabolizm

- wyjaśnia, co to jest katabolizm i wskazuje rolę reakcji katabolicznych w funkcjonowaniu komórki;

- wskazuje substraty i produkty przemian katabolicznych;

- uzasadnia, że glukoza jest podstawowym substratem przemian katabolicznych

- analizuje etapy utlenienia glukozy

- porównuje rolę węglowodanów, tłuszczów i białek w przemianach katabolicznych

16,17.Oddychanie tlenowe i beztlenowe.

- wyjaśnia, na czym polega oddychanie tlenowe i beztlenowe;

- porównuje wydajność energetyczną tych procesów;

- określa rolę oddychania w funkcjonowaniu komórek i organizmów

- analizuje etapy oddychania tlenowego;

- określa lokalizację etapów łańcucha oddechowego w mitochondrium;

- wyjaśnia, na czym polegają przemiany w łańcuchu oddechowym;

- oblicza liczbę cząst. ATP powstających w czasie utleniania jednej cząst. Glukozy

- porównuje przebieg oddychania beztlenowego i tlenowego;

- analizuje etapy utleniania NADH₂ i FADH₂ w łańcuchu oddechowym

18. Anabolizm

- wyjaśnia, co to jest anabolizm;

- wskazuje związki syntetyzowane w komórce i substraty do ich wytworzenia

- wykazuje powiązania między reakcjami rozkładu i syntezy w komórce

- porównuje przemiany anaboliczne u roślin, zwierząt i bakterii

19. Usuwanie produktów odpadowych.

- przedstawia główne produkty uboczne przemian metabolicznych i wskazuje sposoby ich usuwania

- analizuje przemiany w cyklu mocznikowym

- wykazuje rozmaitość sposobów wytwarzania i usuwania produktów metabolizmu białek u różnych zwierząt

20. Regulacja metabolizmu

- wyjaśnia, na czym polega regulacja przepływu substancji przez szlaki metaboliczne

- wykazuje znaczenie regulacji przemian metabolicznych w funkcjonowaniu komórki

- analizuje mechanizmy regulacji aktywności enzymów

21. Profile metaboliczne tkanek i narządów. Metabolizm komórek roślinnych.

- przedstawia przykłady zróżnicowania przemian metabolicznych w komórkach różnych tkanek;

- wskazuje szlaki metaboliczne charakterystyczne dla komórek roślinnych

- porównuje profile metaboliczne różnych tkanek

- wykazuje znaczenie zróżnicowania profili metabolicznych różnych tkanek w funkcjonowaniu organizmu;

- porównuje charakter przemian metabolicznych kom. Roślinnych, zwierzęcych i bakteryjnych

22. Reakcje zależne od światła.

- przedstawia istotę fazy fotosyntezy zależnej od światła, z wykazaniem roli: światła, chlorofilu i wody;

- wskazuje substraty i produkty fazy fotosyntezy zależnej od światła

- analizuje funkcje fotoukładów I i II;

- wyjaśnia, na czym polega synteza ATP podczas fotosyntezy

- porównuje reakcje fazy fotosyntezy zależnej od światła z łańcuchem oddechowym

23. Wiązanie dwutlenku węgla

- przedstawia istotę fazy fotosyntezy niezależnej od światła, z wykazaniem roli enzymu rubisco i C0₂

- wykazuje znaczenie fotosyntezy w życiu organizmów;

- charakteryzuje rośliny C₃i C₄

- uzasadnia, że fotosynteza jest procesem podtrzymującym życie na Ziemi

- wskazuje przyczyny fotooddychania

- wykazuje zależność między reakcjami faz fotosyntezy zależnych i niezależnych od światła;

- wyjaśnia różnicę między roślinami C₃i C₄

- analizuje przebieg cyklu Calvina pod kątem przemian związków węgla, reakcji redukcji i potrzeb energetycznych oraz określa bilans energetyczny tego procesu

24. Przekazywanie sygnałów w komórce.

- wskazuje związki, które pełnią funkcję sygnałów dla komórki;

- omawia sposoby przekazywania sygnałów w komórce

- wyjaśnia, w jaki sposób są przekazywane sygnały z otoczenia do komórki;

- analizuje przykłady przekazywania sygnałów w komórce

- wykazuje znaczenie zdolności komórek do reagowania na docierające sygnały

Część II – Genetyka

Nr lekcji

Uczeń na ocenę dostateczny:

Uczeń na ocenę dobry:

1. Podstawowe pojęcia genetyki

- wyjaśnia pojęcia: chromosom, chromosomy homologiczne, gen, mejoza, komórka haploidalna, komórka diploidalna, homozygota, heterozygota, genotyp, , fenotyp, allel, allele dominujące, allele recesywne, locus;

- analizuje zależność między genotypem i fenotypem;

- wykazuje rolę mejozy w dziedziczeniu cech;

2,3 Krzyżówki jednogenowe.

- wyjaśnia pojęcia: czysta linia, pokolenie rodzicielskie, pierwsze pokolenie mieszkańców, drugie pokolenie mieszkańców;

- przedstawia pierwsze prawo Mendla;

- wyjaśnia, na czym polega krzyżówka testowa

- analizuje przykłady dziedziczenia jednej pary cech przeciwstawnych;

- charakteryzuje choroby dziedziczne człowieka spowodowane mutacjami w jednym genie;

- wykazuje rolę diagnostyki w badaniach medycznych;

- analizuje przykłady dziedziczenia jednej pary cech przeciwstawnych;

- przewiduje i uzasadnia wyniki różnych krzyżówek jednogenowych;

- przewiduje wyniki i rozpisuje szachownicę Punetta różnych krzyżówek;

- rozwiązuje zadania z krzyżówkami jednogenowymi;

- analizuje rodowód pod względem dziedziczenia wybranych cech;

4. Dziedziczenie płci u człowieka

- wyjaśnia, na czym polega dziedziczenie płci i chorób sprzężonych z płcią;

- porównuje sposób dziedziczenia płci u człowieka ze sposobami dziedziczenia płci u innych organizmów;

- analizuje dziedziczenie płci i chorób sprzężonych z płcią u człowieka;

- uzasadnia co to są cechy zależne od płci.

5. Odstępstwa od stosunków mendlowskich w krzyżówkach jednogenowych.

- wyjaśnia, co to są allele wielokrotne i na czym polega dominacja niezupełna, kodominacja, plejotropia;

- analizuje zjawisko kodominacji;

- analizuje dziedziczenie grup krwi człowieka;

6-8 Krzyżówki dwugenowe

- przedstawia drugie prawo Mendla;

- wyjaśnia, co to są geny sprzężone na czym polega crossing-over ;

- porównuje zmienność ciągłą i nieciągłą

- wskazuje wpływ środowiska na fenotyp;

- przedstawia sposoby mapowania genów;

- analizuje krzyżówki dwugenowe;

- analizuje odstępstwa od drugiego prawa Mendla

- oblicza odległości między genami;

9,10. Genetyka człowieka

- wskazuje przyczyny nieprawidłowej liczby chromosomów w kariotypie człowieka.

- analizuje anomalie związane z nieprawidłową liczbą chromosomów w kariotypie człowieka;

- analizuje dziedziczenie chorób człowieka warunkowych mutacjami genowymi

Część III – Fizjologia roślin

Nr lekcji

Uczeń na ocenę dostateczny:

Uczeń na ocenę bardzo dobry:

1,2 Wytwarzanie związków organicznych w roślinie.

- określa wpływ czynników na tempo fotosyntezy;

- wymienia produkty fotosyntezy;

- uzasadnia, że fotosynteza decyduje o istnieniu życia na Ziemi;

- wyjaśnia, na czym polega fotosynteza oksygeniczna i anoksygeniczna;

- porównuje rolę barwników asymilacyjnych w procesie fotosyntezy

- analizuje zależność intensywności fotosyntezy od stężenia CO₂, natężenia oświetlenia, temperatury, dostępności wody

3,4. Odżywianie mineralne roślin

- określa rolę składników mineralnych w życiu rośliny;

- wyjaśnia rolę korzenia w odżywianiu mineralnym rośliny;

- wyjaśnia na czym polega mikoryza;

- wyjaśnia rolę bakterii azotowych w mineralnym odżywianiu roślin;

- klasyfikuje pierwiastki niezbędne roślinie pod względem ich zawartości w suchej masie;

- wykazuje zależność między budową korzenia a jego rolą w odżywianiu mineralnym roślin;

- analizuje objawy niedoboru niektórych pierwiastków w funkcjonowaniu roślin;

5,6. Transport u roślin

- wyjaśnia, w jaki sposób substancje mineralne, woda i produkty fotosyntezy są transportowane w roślinie;

- wykazuje rolę wody w funkcjonowaniu roślin;

- wyjaśnia zależność między wartością potencjału wody w atmosferze, roślin i glebie, a kierunkiem ruchu wody w roślinie;

- wykazuje przystosowania w budowie roślin do transportu i produktów fotosyntezy;

- przedstawia hipotezę przepływa soku floemowego;

- analizuje mechanizm otwierania i zamykania aparatu szparkowego;

- wykazuje rolę transpiracji, kohezji, adhezji i parcia korzeniowego w transporcie wody w roślinie;

- analizuje podobieństwa i różnice między transportem wody i soli mineralnych a transportem produktów fotosyntezy w roślinie;

- analizuje budowę rośliny pod kątem przystosowania do transportu wody z solami mineralnymi i asymilatów;

7. Rozwój wegetatywny roślin

- wyjaśnia pojęcia: wzrost, rozwój, cykl życiowy, embriogeneza, morfogeneza;

- wyjaśnia, na czym polega kiełkowanie wzrost rośliny okrytonasiennej oraz rozwój wegetatywny;

- wskazuje sposoby rozmnażania wegetatywnego roślin;

- ocenia przydatność gospodarczą wegetatywnego rozmnażania roślin;

- wykazuje, na czym polega przyrost wtórny;

- wykazuje rolę hormonów i merystemów w rozwoju wegetatywnym;

- analizuje wpływ czynników na kiełkowanie, wzrost rośliny okrytonasiennej oraz rozwój wegetatywny i generatywny;

8. Rozwój generatywny i rozmnażanie płciowe roślin okrytonasiennych

- analizuje etapy powstawania nasion;

- wyjaśnia, na czym polega fotoperiodyzm u roślin oraz co to są monokarpiczne i polikarpiczne;

- charakteryzuje rośliny dnia krótkiego i dnia długiego oraz fotoperiodycznie neutralne;

- podaje przykłady tych roślin;

- analizuje budowę kwiatów, nasion i owoców;

- analizuje przemianę pokoleń u roślin okrytonasiennych;

9,10 Hormony roślinne i reakcje roślin

- określa wpływ hormonów na wzrost i rozwój rośliny;

- podaje przykłady tropizmów i nastii;

- określa znacznie tych reakcji dla roślin

- analizuje przykłady tropizmów

- analizuje wpływ hormonów na wzrost i rozwój rośliny

- wyjaśnia mechanizm reakcji roślin na czynniki środowiska;

Część IV – Fizjologia zwierząt z elementami fizjologii człowieka

Nr lekcji

Uczeń na ocenę dostateczny:

Uczeń na ocenę bardzo dobry:

1. Środowisko wewnętrzne organizmu

- wyjaśnia pojęcie homeostazy;

- wskazuje funkcje płynów pozakomórkowych;

- wykazuje rolę podwzgórza w regulacji homeostazy

- porównuje skład jonowy środowiska wewnątrzkomórkowego i płynów pozakomórkowych

- analizuje przykłady mechanizmów regulacji homeotycznej

2. Odbiór i przesyłanie informacji w organizmie zwierzęcym

- wyjaśnia, w jaki sposób informacja jest przetwarzana, przekazywana i magazynowana w organizmie;

- podaje przykłady receptorów;

- wskazuje źródła informacji odbieranych przez organizmy;

- wykazuje rolę układów nerwowego i krążenia w przewodzeniu informacji

- wykazuje rolę sprzężenia zwrotnego (dodatniego i ujemnego) w przewodzeniu informacji

3. Budowa i funkcje neuronów

- przedstawia budowę neuronów i określa ich funkcję;

- określa rolę komórek glejowych;

- wskazuje przykłady przekaźników nerwowych;

- wykazuje zależność między budową a funkcją neuronu;

- analizuje powstawanie i przewodzenie impulsu nerwowego;

- analizuje i porównuje przekazywanie informacji przez synapsy;

- wykazuje rolę synaps przekaźników nerwowych i neuromodulatorów w funkcjonowaniu układu nerwowego;

- wykazuje różnice między potencjałem spoczynkowym i czynnościowym neuronu

4. Budowa i rola układu nerwowego

- przedstawia budowę ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego;

- przedstawia budowę i określa funkcje istotnych struktur mózgu;

- określa rolę somatycznego i autonomicznego układu nerwowego;

- porównuje funkcje somatycznego i autonomicznego układu nerwowego;

- klasyfikuje struktury układy nerwowego ze względu na budowę lub pełnione funkcje

- wykazuje rolę trzech dróg odśrodkowych (od OUN do efektorów) w funkcjonowaniu organizmu człowieka

5. Odruchy i podłoże anatomiczne

- wyjaśnia, w jaki sposób bodziec jest przetwarzany w receptorach na sygnał;

- wyjaśnia istotę odruchów warunkowych i bezwarunkowych; wskazuje elementy składowe łuku odruchowego;

- klasyfikuje odruchy pod względem różnych kryteriów;

- porównuje odruchy bezwarunkowe i warunkowe oraz ich łuki odruchowe (podaje przykłady)

- porównuje łuki monosynaptyczne i polisynaptyczne

- analizuje zasadę działania łuku odruchowego;

- analizuje reakcję odruchową

6. Receptory

- wyjaśnia pojęcia: receptor, jednostka czuciowa, pole recepcyjne, potencjał receptorowy

- wyjaśnia zasady integracji informacji czuciowej

- klasyfikuje receptory pod względem różnych kryteriów

- analizuje budowę i sposób funkcjonowania wybranych receptorów

- wykazuje swoistość i zróżnicowanie adaptycyjnych receptorów;

- wykazuje zależność między budową a funkcją danego receptora;

- uzasadnia, że integracja informacji czuciowej warunkuje odpowiednią odpowiedź organizmu na działający bodziec

7. Budowa i funkcje kory mózgowej

- przedstawia budowę kory mózgowej;

- wykazuje rolę kory mózgowej w funkcjonowaniu organizmu człowieka;

- określa funkcje ośrodków nerwowych w poszczególnych płatach półkul mózgowych;

- analizuje budowę kory mózgowej;

- analizuje drogi impulsów z receptorów do kory ruchowej

- wykazuje współdziałanie kory mózgowej z innymi strukturami mózgu i rdzeniem kręgowym

8. Układ limbiczny i autonomiczny

- określa rolę układu limbicznego;

- porównuje układ współczulny z układem przywspółczulnym;

- analizuje organizację anatomiczną układów współczulnego i przywspółczulnego

- wykazuje współdziałanie układów współczulnego z przywspółczulnym i autonomicznego z somatycznym

9,10. Układ dokrewny

- wymienia gruczoły dokrewne;

- określa funkcje ich hormonów;

- wyjaśnia mechanizm działania hormonów białkowych i steroidowych;

- określa rolę hormonów tkankowych;

- analizuje przykłady regulacji procesów życiowych przez hormony;

- wykazuje, że hormony mają działanie homeostatyczne;

- analizuje współdziałanie podwzgórza i przysadki

- wykazuje nadrzędną rolę układu podwzgórze – przysadka w funkcjonowaniu układu dokrewnego

11,12. Efektory

- wyjaśnia etapy skurczu mięśnia szkieletowego i mięśnia gładkiego;

- przedstawia budowę gruczołów wydzielania zewnętrznego;

- porównuje mechanizm skurczu mięśni szkieletowych i mięśnia sercowego;

- wykazuje rolę mięśni i gruczołów wydzielania zewnętrznego w funkcjonowaniu zwierząt

- wskazuje rolę układu nerwowego i hormonalnego w regulacji skurczów mięśni i funkcji wydzielniczej gruczołów

13. Strategie pokarmowe zwierząt

- podaje przykłady strategii pokarmowych zwierząt;

- wskazuje rolę pokarmu w funkcjonowaniu zwierząt;

- wykazuje związek między środowiskiem życia zwierzęcia a strategią pokarmową

- analizuje przystosowania zwierząt do zdobywania i pobierania różnego rodzaju pokarmu

14,15 Główne składniki pokarmowe i ich rola w funkcjonowaniu organizmu

- określa role poszczególnych składników pokarmowych w funkcjonowaniu organizmu;

- określa objawy niedoboru pewnych składników pokarmowych;

- wskazuje czynniki wpływające na zapotrzebowanie na określone składniki pokarmowe;

- analizuje zapotrzebowanie na poszczególne witaminy, określa ich źródła i objawy niedoboru

- analizuje wartość biologiczną pokarmu ze względu na potrzeby organizmu

16,17. Trawienie i wchłanianie

- przedstawia organizację układu pokarmowego zwierząt i człowieka i wyjaśnia rolę enzymów trawiennych;

- wyjaśnia, na czym polega wchłanianie substancji odżywczych;

- wykazuje przystosowania do trawienia pokarmu roślinnego u zwierząt roślinożernych;

- analizuje funkcje i działanie poszczególnych odcinków układu pokarmowego

- analizuje kolejne etapy trawienia pokarmu w przewodzie pokarmowym człowieka;

- wykazuje zależność między budową a funkcją poszczególnych odcinków układu pokarmowego

18. Wymiana gazowa u zwierząt żyjących w wodzie.

- wykazuje znaczenie wymiany gazowej w funkcjonowaniu organizmu;

- charakteryzuje narządy umożliwiające wymianę gazową w wodzie;

- wykazuje zależność między szybkością dyfuzji a określonymi czynnikami

- analizuje przystosowania zwierząt do wymiany gazowej w wodzie

19,20 Wymiana gazowa u zwierząt żyjących na lądzie

- charakteryzuje narządy umożliwiające wymianę gazową na lądzie;

- analizuje mechanizm wymiany gazowej u człowieka;

- analizuje budowę narządów umożliwiających wymianę gazową na lądzie

- analizuje przystosowania zwierząt do wymiany gazowej na lądzie;

- analizuje mechanizm regulacji wymiany gazowej

21. Mechanizm zwierząt

- wyjaśnia pojęcia: metabolizm podstawowy i metabolizm czynnościowy;

- porównuje metabolizm zwierząt zmiennocieplnych i stałocieplnych;

- analizuje wpływ różnych czynników na tempo metabolizmu

- analizuje różnice w tempie metabolizmu różnych zwierząt

22,23. Układy krążenia

- określa rolę układu krążenia w funkcjonowaniu zwierząt;

- wyjaśnia zasadę budowy otwartego i zamkniętego układu krążenia;

- wyjaśnia, na czym polega automatyzm pracy serca;

- analizuje ewolucję serca i układu krążenia u kręgowców;

- porównuje układ krążenia otwarty i zamknięty

- analizuje parametry pracy serca;

- wykazuje zależność między budową a funkcjonowaniem układu krążenia

24. Funkcje naczyń krwionośnych i krążenia limfatycznego

- przedstawia budowę anatomiczną i określa funkcje naczyń krwionośnych;

- wyjaśnia zjawisko filtracji

- resorpcji;

- przedstawia budowę i funkcję układu limfatycznego;

- porównuje budowę i funkcje naczyń krwionośnych

- wykazuje współdziałanie układu krwionośnego i limfatycznego

25. Regulacja działania układu krążenia

- wyjaśnia zasady regulacji działania serca i naczyń krwionośnych;

- porównuje wpływ czynników nerwowych i hormonalnych na działanie serca i naczyń krwionośnych

- analizuje wpływ czynników nerwowych i hormonalnych na działanie serca i naczyń krwionośnych w układzie krążenia człowieka

26. Funkcje krwi i hemolimfy.

- przedstawia skład krwi ssaków; określa funkcje krwi i hemolimfy;

- porównuje krew i hemolimfę;

- wykazuje rolę płynów ustrojowych w funkcjonowaniu organizmu zwierzęcia

- wykazuje zależność między składem a funkcją krwi w organizmie człowieka

27. Barwniki płynów ustrojowych

- określa funkcję barwników płynów ustrojowych;

- przedstawia budowę hemoglobiny;

- porównuje budowę i funkcję barwników płynów ustrojowych

- analizuje mechanizm przenoszenia tlenu i CO₂ przez hemoglobinę

28. Grupy krwi i czynnik Rh. Krzepnięcie krwi.

- wyjaśnia, co to są substancje grupowe krwi i czynniki Rh;

- wyjaśnia proces krzepnięcia krwi;

- określa zasady transfuzji krwi

- wykazuje zasady dziedziczenia grup krwi i czynnika Rh

- charakteryzuje główne etapy krzepnięcia krwi;

- analizuje sposób dziedziczenia grup krwi układu AB0, czynnika Rh i hemofilii;

- analizuje relacje między krwią o różnych układach grupowych i odmiennym Rh

29,30 Organizacja i funkcjonowanie układu odpornościowego

- określa funkcje poszczególnych elementów układu odpornościowego

- wyjaśnia mechanizmy i porównuje odporność swoistą i nieswoistą

- wyjaśnia mechanizm rozpoznania antygenu;

- wyjaśnia, na czym polega reakcja na stan zapalny w organizmie

- analizuje przekazywanie informacji w układzie odpornościowym

- porównuje odpowiedź komórkową i humoralną

- analizuje reakcję odpornościową

31. Układ odpornościowy a funkcjonowanie organizmu człowieka

- wskazuje przykłady obrony organizmów zwierzęcych przed patogenami;

- wykazuje rolę układu odpornościowego w odrzucaniu przeszczepów

- analizuje anomalie w funkcjonowaniu układu odpornościowego u człowieka

- wskazuje powiązania między układem odpornościowym a układem nerwowym i hormonalnym;

- uzasadnia, że układ odpornościowy wpływa na zachowanie homeostazy

32. Bilans wodny organizmu

- wskazuje rolę wody w organizmie;

- określa sposoby pozyskiwania wody przez zwierzęta;

- wyjaśnia pojęcia; hiper-, hipo-, izoosmotyczność

- uzasadnia, że ruch wody jest warunkowany gradientem osmotycznym

- wykazuje zależność między sposobami zdobywania wody i drogami jej utraty przez organizm

33. Nerka jako narząd osmoregulacji

- wyjaśnia pojęcie osmoregulacja;

- charakteryzuje budowę układu wydalniczego, nerki i nefronów u kręgowców;

- określa prawidłowe parametry moczu człowieka

- analizuje wpływ ADH na objętość wydalanego moczu

- porównuje przystosowania różnych zwierząt do osmoregulacji;

- wykazuje zależność między budową a funkcją nefronu

34. Hormonalna regulacja wydalania moczu. Końcowe produkty metabolizmu białek.

- wskazuje hormony regulujące wydalanie moczu;

- wskazuje drogi przekształcania amoniaku w organizmach zwierzęcych;

- klasyfikuje zwierzęta ze względu na rodzaj usuwanych szkodliwych związków azotowych

- wyjaśnia, jak powstają szkodliwe produkty przemian aminokwasów;

- analizuje wpływ hormonów n wydalanie moczu

- uzasadnia, że wydalanie jest procesem umożliwiającym zachowanie homeostazy

35,36. Zwierzęta ektotermiczne i endotermiczne

- wyjaśnia pojęcie termoregulacji;

- klasyfikuje zwierzęta ze względu na źródło ciepła

- wyjaśnia mechanizmy termoregulacji endotermów

- wyjaśnia mechanizmy regulacji u ektotermów

- analizuje mechanizmy termoregulacji chroniące przed przegrzaniem i przed przechłodzeniem

- analizuje mechanizmy termoregulacji u ektotermów

- wykazuje rolę układu nerwowego i hormonalnego w termoregulacji u endotermów

37. Stres – odpowiedź na czynniki zakłócające homeostazę.

- wyjaśnia pojęcia: stres i stresor;

- wymienia czynniki wywołujące reakcję stresową;

- wskazuje trzy etapy reakcji stresowej

- uzasadnia, że przedłużający się stres jest niebezpieczny dla człowieka

- analizuje reakcję stresową;

- wykazuje rolę układu nerwowego i dokrewnego w reakcji stresowej

38. Rytmy i cykle biologiczne.

- określa rolę szyszynki;

- określa rolę melatoniny

- wyjaśnia molekularne podłoże zegara biologicznego

- wykazuje rolę rytmów biologicznych w funkcjonowaniu org.

- Analizuje rolę szyszynki w informowaniu organizmu o warunkach świetlnych

39,40 Rozmnażanie się zwierząt i ludzi

- przedstawia budowę układów rozrodczych człowieka;

- określa funkcje narządów rozrodczych;

- określa funkcję hormonów płciowych;

- charakteryzuje etapy cyklu rujowego zwierząt i cyklu menstruacyjnego człowieka;

- przedstawia spermatogenezę i oogenezę

- wykazuje rolę gonad w funkcjonowaniu organizmu

- analizuje spermatogenezę i oogenezę;

- Analizuje etapy cyklu menstruacyjnego kobiety i jego regulację;

- Wykazuje rolę podwzgórza, przysadki i gonad w regulacji rozmnażania się zwierząt i człowieka

41,42. Zapłodnienie. Rozwój zygoty.